Trong khuôn khổ công tác bảo quản và trùng tu các kiến trúc dân gian ngoài trời, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam hiện đang triển khai sửa chữa nhà mồ của người Gia-rai. Hoạt động này được thực hiện dựa trên sự tôn trọng nguyên bản và đề cao vai trò của cộng đồng địa phương trong việc duy trì và phát triển các giá trị di sản.
Nhà mồ Gia-rai là một trong những công trình kiến trúc dân gian được dựng lên đầu tiên tại khu trưng bày ngoài trời. Trải qua 30 năm sử dụng phục vụ khách tham quan và chịu nhiều ảnh hưởng của thời tiết nên một số hạng mục của công trình đã bị xuống cấp, cần được sửa chữa tổng thể vừa để bảo tồn văn hóa của người Gia-rai tại Bảo tàng vừa phục vụ nghiên cứu và khách tham quan.
Bảo tàng nhất quán quan điểm luôn đề cao và tôn trọng chủ thể văn hóa trong xây dựng, sửa chữa và bảo tồn các công trình kiến trúc ngoài trời. Với ngôi nhà mồ, Bảo tàng đã mời 06 người thợ Gia-rai ở tỉnh Gia Lai trực tiếp khai thác nguyên vật liệu trên rừng, chế tác mái che nhà mồ theo kỹ thuật truyền thống của đồng bào, sau đó vận chuyển ra Hà Nội để lắp đặt. Hệ thống hàng rào bao quanh nhà mồ, cả bên trong và bên ngoài, cũng được tu sửa theo các nguyên tắc bảo tàng học; trong đó, các chi tiết hư hỏng được thay thế hoặc gia cố đảm bảo đúng kích thước, kiểu dáng và kỹ thuật… nhằm duy trì tối đa tính nguyên bản của công trình kiến trúc đặc sắc này.
Nhằm đảm bảo khả năng thoát nước và an toàn đi lại cho khách tham quan khu vực xung quanh nhà mồ, Bảo tàng đã cải tạo hệ thống thoát nước nhằm hạn chế tình trạng ngập úng, qua đó góp phần bảo vệ độ bền vững của công trình và không gian trưng bày. Nền đất được gia cố bằng hỗn hợp đất được lấy từ vùng núi tỉnh Phú Thọ, trộn với xi măng và muối hạt để tăng độ kết dính và hạn chế sự phát triển của rêu.
Để thực hiện tốt công tác bảo quản phòng ngừa và tăng tuổi thọ công trình này, Bảo tàng đã chuyển từ hình thức trưng bày lộ thiên sang lắp dựng bộ khung mái che toàn bộ nhà mồ, qua đó hạn chế tác động trực tiếp của mưa, nắng và các yếu tố môi trường. Đồng thời, để nâng cao trải nghiệm tham quan và khả năng tiếp cận thông tin liên quan đến nhà mồ Gia-rai, hệ thống chiếu sáng được bổ sung bên trong nhà mồ và trên mái che, giúp công chúng cảm nhận rõ hơn giá trị thẩm mỹ và quan niệm tâm linh của người Gia-rai thông qua các hoa văn trang trí trên bờ nóc và tấm đan lồ ô phủ trên mái gỗ.
Trong công tác duy tu, bảo dưỡng các công trình kiến trúc dân gian ngoài trời, trong đó có nhà mồ của người Gia-rai, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam quán triệt nguyên tắc bảo tồn dựa trên sự tôn trọng chủ thể văn hóa và bảo đảm tính xác thực của di sản, đồng thời điều chỉnh hợp lý các điều kiện hạ tầng nhằm đáp ứng yêu cầu bảo quản và tham quan trong bối cảnh môi trường biến đổi. Việc phối hợp với cộng đồng Gia-rai để sửa chữa nhà mồ và làm mái che nhà mồ không chỉ góp phần giữ gìn hình thái kiến trúc nguyên gốc mà còn khẳng định vai trò trung tâm của chủ thể văn hóa trong quá trình bảo tồn và phát huy giá trị di sản tại Bảo tàng. Công trình hiện đang trong giai đoạn hoàn thiện và dự kiến sớm mở lại, mang đến trải nghiệm tham quan sâu sắc và sinh động cho công chúng.
Tin và ảnh: Lê Nguyễn Phương Anh
